معنای شهادت
در كتب لغت، برای كلمه شهید چند معنا ثبت شده است؛ مانند امین درارائه شهادت، گواه، كشته در راه خدا و كسی كه چیزی از او پوشیده نیست.چنان كه شهادت را؛ «خبر دادن به آنچه دیده شود و مجموع آنچه با حسدرك كردنی است» دانستهاند.
چرا كشته راه خدا را «شهید» میخوانند؟ در این باره وجوه مختلفی ذكرشده است؛ مانند:
ــ شهید شهادت حق را در راه خدا برپا كرده، عملاً به حق به شهادت میدهد.
ــ فرشتگان او را میبینند، پس او شهید به معنای مشهود است.
ــ خداوند و فرشتگانش، بهشت را برای شهید گواهی میدهند.
ــ زنده و نزد پروردگارش حاضر است.
ــ ملكوت و ملك خداوند را مشاهده میكند.
ــ روز قیامت گواه برامّتهای دیگر هست.
در مجمع البحرین آمده است: «شهید از اسامی خداوند است؛ یعنی آن كهچیزی از او پنهان و غایب نمیماند.»
در حقیقت شهید دانستن خدا بدان معنا است كه خداوند همه چیز رامیبیند و شاهد هر چیزی است. از این رو، «شهید» در انسان، معنایی خاصدارد واژههای «شهید»، «شاهد»، «شهادت» و «شهود» در انسان بیانگر نوعیخاص از دیدن، رؤیت كردن، حضور یافتن و آگاهی یافتن است. «شهید،همان شاهد است و شاهد، مشاهده كننده چیزی است كه در مورد اعتقاد وعلاقه قلبی او است.»
در دائره المعارفMODERN ISLAMIC WORLDS واژه شهید اینگونه معنا شده است:
شهید، در لغت، به معنای گواه است. معمولترین معنای این لغت كه بیش ازپنجاه و شش بار به صورت مفرد، جمع و قید در قرآن به كار رفته، «شاهدعینی» یا «شاهد» در مفهوم حقوقی است.
در اصطلاح، این واژه بر افرادی اطلاق میشود كه در راه خدمت به دین ودفاع از آن جان خود را فدا میكنند.... دین اسلام بر پایه «شهادت دادن» بهحقانیت واپسین وحی خداوند از طریق واپسین پیامبرش محمد (ص) بنیاد شدهاست و تا جایی كه پرشورترین یا معنا دارترین شكل شهادت دادن، به نفسانسان روح مربوط میشود. بنابراین، پایه اسلام شهادت است.امّا همان گونه كهدیدهایم، عمل شهادت دادن در اسلام به روشهای متعددی انجام میپذیرد:از بیان لااله الاّالله، محمّد رسولاللّه تا نهاییترین وجه شهادت، یعنیفداكردن زندگی خود برای استقرار آرمانهای اسلامی یا دفاع از آن آرمانها.
بنابر آنچه گفته شد، میتوان نتیجه گرفت معنای واژه شهید، از كشته در راهخدا فراتر میرود و هركس كه به مقام شهود حقیقت رسد و با عمل خود بهیگانگی و حقانیت خداوند و شهادت دهد، شهید است؛ اگر چه در جهاد كشتهنشود و با مرگ طبیعی از دنیا رود.احادیثی نیز در این زمینه وارد شده كه دربخش بعدی مقاله به آنها اشاره خواهد شد.از سوی دیگر، تقدیم جان در راهحق، بالاترین مرتبه «شهادت دادن به ربوبیت خداوند و محبوبترین عملنزد خداوند است.
اقسام شهادت
برخی روایات را از دایره كشته شدن در حین جهاد بیرون برده و پارهایاز مرگها یا ارزشهای دیگر را نیز در این گستره وارد كردهاند. در اینبخش، به بررسی برخی از این روایات میپردازیم:
مادری كه پس از تحمل رنج فراوان هنگام تولد فرزندش از دنیا میرود،انسانِ بی گناهی كه كاشانهاش برسرش خراب میشود و جان خویش را ازدست میدهد، دانش پژوهی كه در راه كسب دانش و فضیلت بدرود زندگیمیكند و فرد زحمت كش كه در راه تأمین معاش خود و همسر و فرزندان ودیگر اعضای خانوادهاش از این جهان رخت برمیبندد، همگی مقام وپاداشی چون شهیدان دارندو نیز آنان كه در آرزوی شهادتند و در بسترمرگ میمیرند، همگی مرتبتی چون شهیدان دارند.
در صحیح مسلم آمده است: هركس شهادت را از خداوند صادقانهبطلبد، خداوند او را به منزلت و مقام شهدا میرساند؛ اگر چه در بستر بمیرد.
نیز در كتاب شریف كافی آمده است: هركس در راه دفع ظلمی كه به اوشده، كشته شود، شهید است.
امام علی (ع) در دو جای نهج البلاغه به همتا بودن افراد دیگری با شهدااشاره میكند: نخست آن كه بر فعل حرام و خلاف و عفت قدرت داشته باشد،امّا پاكدامنی پیشه كند:
اجر و پاداش جهاد كنندهای كه در راه خدا كشته میشود، بیشتر نیست ازكسی كه ]بر حرام و ناشایسته[ توانایی داشته باشد و عفت و پاكدامنی به كارگیرد. نزدیك است شخص پاكدامن فرشتهای از فرشتگان خدا شود.
طبق این سخن امام (ع) رعایت عفاف و پاكدامنی و تأثیری كه این ارزشنیكو در شخصیت انسان دارد، از جهاد در راه خدا و شهادت كمتر نیست. آنحضرت (ع) در خطبهای دیگر ارزش و اهمیت «معرفت» را یادآور شده، میفرماید:
هركه از شما در بستر خود بمیرد در حالی كه به حق پروردگارش و حقپیغمبر و فرستاده او حق اهل بیت آن حضرت آشنا و عارف باشد،شهید مرده است و مزد او با خدا است و سزاوار پاداش كردار نیكوییاست كه در اندیشه داشته و این اندیشه جای شمشیر كشیدن او رامیگیرد و هر چیز را مدّت و به سررسیدنی است.
در حدیث دیگری آمده است: همه شیعیان ـ بنابر آیه الذین امنو بالله ورسله اولئك هم الصدیقون و الشهداء عند ربهم ـ صدیق و شهیدند؛ اگر چهدر بسترشان بمیرند.
همچنین گاه خداوند به انسانهایی اجر شهید میدهد؛ مانند مردی كه درخانه در خدمت خانوادهاش در خانه باشد، زن غیرتمند و بلادیدهای كهصبر پیشه كند، همگی اجر و مقام شهید را دارند. از سوی دیگر، در روایتآمده است: چه بسیار كسانی كه سلاح به آنها اصابت كرده امّا شهید نیستند وچه بسیار كسانی كه در بسترشان مردهاند امّا نزد خدا صدیق و شهیدند.
بنابراین، شهادت درجات و مراتب مختلف دارد و آنچه قتل در حین جهادارزشمند است كه با معرفت و اختیار صورت گیرد نه از سر جبر و اضطرار. درواقع مقام صداقت و شهادت رابطه متقابل دارند. مؤمنی كه با گفتن شهادتین باخداوند پیمان بندگی میبندد، چنانچه بر سر این پیمان صادق باشد و به حقیقتلا اله الاّالله جامه عمل پوشاند، شهید از دنیا رفته است. همان گونه كه ذكر شد،یكی از معانی شهادت عملی كردن قول به یگانگی خداوند و ربوبیت او است.
صفحه ای برای نوشتن آنچه قاصریم به ییانش...